creatie
maakproces
glas en kleur
De grondstoffen van glas komen veelal uit de natuur, waardoor er vaak onzuiverheden in de samenstelling zitten. Bijvoorbeeld ijzeroxide, dat ervoor zorgt dat glas groen van kleur wordt. Kleuren kunnen ook intentioneel worden verkregen door toevoeging van oxides aan een recept. Soms worden er juist ontkleuringmiddelen (zoals mangaanoxide) toegevoegd om glas kleurloos te maken. Zie ook terminologie ‘
gekleurd glas’.
Waar een glas zijn kleur precies aan te danken heeft, staat in verband met een diversiteit aan chemische reacties die hebben plaatsgevonden tijdens het smelten en koelen. Samenstelling, temperatuur en ovenomstandigheden spelen hierbij een rol. In het algemeen kunnen we zeggen dat toevoegingen van overgangsmetalen zoals koper, kobalt, mangaan, ijzer, nikkel, vanadium en titanium kleur aan glas kunnen geven. Selenium, cadmiumsulfide of cadmiumselenide kunnen zorgen voor een fel oranje-rode kleur. Soms wordt een kleur verkregen door een combinatie van oxides. Mangaan in combinatie met ijzer en koper kan glas bijvoorbeeld een grijs-bruine kleur geven.
Kleuroverzicht
| IJzer |
blauw-groen |
| IJzer & Chroom |
groen (wijn fles) |
| Zwavel, koolstof, ijzer |
amber |
| Mangaan |
paars (bij lage concentraties groen) |
| Cobalt |
blauw |
| Nikkel |
blauw, violet, zwart (afhankelijk van de concentratie) |
| Cadmiumsulfide |
geel |
| Uranium |
fluoriserend geel of groen |
| Metaal koper |
donker rood, robijn |
| Zilver |
oranje rood tot geel |
| Goud |
robijn rood |
Ontkleuren
Door aanpassingen in het koelingsproces of door toevoeging van oxideermiddelen zoals mangaan of antimoon kan de blauwgroenige kleur van gereduceerd ijzer (bivalente vorm: Fe (II) of Fe2+)) worden veranderd in een gelige geoxideerde variant (trivalente vorm: Fe (III) of Fe3+). De gelige kleur wordt door het paars van het mangaan gecompenseerd, waardoor een kleurloos glas verkregen kan worden. Deze oxideermiddelen, zoals mangaandioxide, kunnen aan een recept worden toegevoegd. Vroeger gebruikte men soms plantas van planten die natuurlijk mangaan of antimoon bevatten en het glas kleurloos maakten.
Naast pure oxides in het gemeng kan ook kleur worden aangebracht op reeds gevormd glas. Door fijn glaspoeder, gekleurd met metaaloxides, te mengen met een olieachtige substantie kun je kleuren met een penseel op het glasoppervlak aanbrengen. Deze zogenaamde emaillebeschildering wordt op lagere temperatuur (rond de 500-700 °C) in een moffeloven op het glas gesmolten. Dit heeft verwantschap met gebrandschilderde glas, waarbij kleuren in glas verkregen worden door het aanbrengen van metaaloxides die bij een temperatuur rond de 500 °C het bestaande glasoppervlak kleuren.
Niet al het glas is transparant. Door toevoeging van bijvoorbeeld tin-oxide ontstaan kleine kristallijne deeltjes die het glas translucent of opaak kunnen maken. Dit verklaart het translucente karakter van bijvoorbeeld opaalglas (opaline). Een belangrijk aspect dat ook voor opacificering van glas kan zorgen, heeft te maken met de thermische geschiedenis van het glas: het afkoelen en weer opwarmen ervan. Zeker als er beenderas (= calciumfosfaat) in de samenstelling zit, kan dat tot opacificering leiden.
Voorbeelden collectie Museum Boijmans Van Beuningen
Tapio Wirkkala, Vaas 503-1, 1966-1967
Grijze deel: met nikkel en zink
Groene blauwe deel: met koper, ijzer en mangaan
onbekend, kelkglas, 1600-1700
Rode kleur door o.a. mangaan en koper
Ettore Sottsass, Sol, 1972
Rood: cadmium selenide
Groen: koper en chroom
Blauw: koper
Tapio Wirkkala, Vaas 503-1, 1966-1967
Emaille
.jpg)
onbekend, kelkglas, 1600-1700
Ettore Sottsass, Sol, 1972
coupe.jpg)
Onbekende kunstenaar, Coupe 18e/19e eeuw, 889 (KN&V)
COLLECTIE Museum Boijmans Van Beuningen
Opaline kenmerken, niet door tinoxide. Wellicht dat titanium of arseen een rol speelt in de opaline uistraling van het voorwerp.
